Γυναικεία υπογονιμότητα: όταν η λύση δεν είναι η εξωσωματική

Η εξωσωματική γονιμοποίηση είναι σημαντικό επίτευγμα της σύγχρονης ιατρικής και έχει βοηθήσει εκατομμύρια ζευγάρια να αποκτήσουν παιδί. Δεν είναι όμως η μόνη απάντηση στην υπογονιμότητα. Πολλές αιτίες της γυναικείας υπογονιμότητας αντιμετωπίζονται επιτυχώς με φαρμακευτικές θεραπείες, επεμβάσεις, ή απλές αλλαγές στον τρόπο ζωής — και το ζευγάρι μπορεί να αποκτήσει παιδί με φυσιολογική σύλληψη.

Πώς ξεκινά η διερεύνηση της υπογονιμότητας;

Πριν αποφασιστεί η θεραπεία, χρειάζεται ξεκάθαρη διάγνωση. Η βασική διερεύνηση περιλαμβάνει: εκτίμηση των κύκλων (αν είναι ωοθυλακιορρηκτικοί ή όχι), ορμονικό έλεγχο (AMH, FSH, οιστραδιόλη, θυρεοειδικές ορμόνες, προλακτίνη), υπερηχογραφικό έλεγχο της μήτρας και των ωοθηκών, έλεγχο των σαλπίγγων (υστεροσαλπιγγογραφία), και σπερμοδιάγραμμα του συντρόφου. Η αιτία της υπογονιμότητας — και η κατάλληλη θεραπεία — προκύπτει από τη συνολική εικόνα.

Διαταραχές ωοθυλακιορρηξίας

Πολλές γυναίκες έχουν κύκλους χωρίς ωοθυλακιορρηξία. Η πιο συχνή αιτία είναι το σύνδρομο πολυκυστικών ωοθηκών (PCOS). Άλλες, πιο σπάνιες αιτίες είναι ορμονικές διαταραχές όπως η θυρεοειδοπάθεια ή η υπερπρολακτιναιμία, που είναι ανιχνεύσιμες με αιματολογικό έλεγχο και διορθώσιμες.

Στις γυναίκες με PCOS, η πρώτη γραμμή θεραπείας είναι αλλαγές στον τρόπο ζωής (απώλεια βάρους όπου χρειάζεται) και, αν αυτό δεν αρκεί, λετροζόλη από το στόμα για την πρόκληση ωοθυλακιορρηξίας — που υπερτερεί έναντι της κλομιφαίνης σε ποσοστά γέννησης ζώντος νεογνού. Στις σπάνιες περιπτώσεις που τα φάρμακα αποτύχουν, μπορεί να εφαρμοστεί λαπαροσκοπική διάτρηση των ωοθηκών (ovarian drilling). Στις περισσότερες γυναίκες η εξωσωματική δεν χρειάζεται.

Ενδομητρίωση

Η ενδομητρίωση μειώνει την πιθανότητα φυσιολογικής σύλληψης μέσω πολλαπλών μηχανισμών — φλεγμονής στην πύελο, μειωμένης ωοθηκικής εφεδρείας όπου υπάρχουν ενδομητριώματα, υποδεκτικότητας του ενδομητρίου, και — σε προχωρημένη νόσο — συμφύσεων που εμποδίζουν τη σάλπιγγα να συλλάβει το ωάριο. Σε νεαρές γυναίκες με ήπια ή μέτρια ενδομητρίωση, η λαπαροσκοπική αφαίρεση των εστιών αυξάνει τις πιθανότητες φυσιολογικής σύλληψης. Σε γυναίκες προχωρημένης αναπαραγωγικής ηλικίας, όπου ο χρόνος είναι περιορισμένος, η εξωσωματική είναι η ταχύτερη επιλογή.

Ινομυώματα

Τα ινομυώματα είναι καλοήθεις όγκοι της μήτρας. Δεν χρειάζεται όλα να αφαιρεθούν: τα υποορογόνια (εκτός μήτρας) δεν επηρεάζουν τη γονιμότητα. Τα υποβλεννογόνια (μέσα στην κοιλότητα της μήτρας) μειώνουν τις πιθανότητες εμφύτευσης και η υστεροσκοπική αφαίρεσή τους βελτιώνει τα ποσοστά εγκυμοσύνης. Τα ενδοτοιχωματικά (μέσα στο τοίχωμα της μήτρας) εξετάζονται κατά περίπτωση: όταν παραμορφώνουν την κοιλότητα της μήτρας, η αφαίρεση συστήνεται· όταν δεν την παραμορφώνουν, η τεκμηρίωση για το όφελος είναι ανεπαρκής και η απόφαση παίρνεται εξατομικευμένα.

Απόφραξη σαλπίγγων

Για να επιτευχθεί φυσιολογική εγκυμοσύνη, οι σάλπιγγες πρέπει να είναι ανοιχτές και λειτουργικές. Φλεγμονές (συχνότερα από χλαμύδια), ενδομητρίωση ή προηγούμενες πυελικές επεμβάσεις μπορούν να τις φράξουν. Σήμερα, όταν οι σάλπιγγες έχουν επηρεαστεί, η εξωσωματική γονιμοποίηση είναι η πιο αποτελεσματική επιλογή — η λαπαροσκοπική αποκατάσταση των σαλπίγγων έχει χαμηλότερα ποσοστά επιτυχίας και διατηρείται για επιλεγμένες περιπτώσεις. Όταν υπάρχει υδροσάλπιγγα (διεσταλμένη σάλπιγγα γεμάτη υγρό), η σαλπιγγεκτομή ή η λαπαροσκοπική απόφραξη της σάλπιγγας πριν την IVF βελτιώνει σημαντικά τα ποσοστά εγκυμοσύνης — το υγρό της σάλπιγγας θεωρείται τοξικό για το έμβρυο.

Τρόπος ζωής

Το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και το πολύ υψηλό ή πολύ χαμηλό σωματικό βάρος μειώνουν την πιθανότητα εγκυμοσύνης και αυξάνουν τον κίνδυνο αποβολής. Σε υπέρβαρες γυναίκες, μείωση του σωματικού βάρους κατά 5-10% συχνά αρκεί για να αποκατασταθεί η ωοθυλακιορρηξία και να έρθει φυσιολογική σύλληψη. Σε γυναίκες με πολύ χαμηλό βάρος, η περίοδος μπορεί να γίνει ακανόνιστη ή να σταματήσει — η αύξηση του βάρους συχνά αποκαθιστά τον κύκλο.

Παίζει ρόλο το στρες και η ψυχολογία;

Το ίδιο το στρες ενός κύκλου εξωσωματικής δεν φαίνεται να μειώνει σημαντικά την πιθανότητα εγκυμοσύνης. Το χρόνιο όμως στρες της υπογονιμότητας — και τα μείζονα γεγονότα της ζωής όπως πένθος ή απώλεια εργασίας — μπορούν να επηρεάσουν έμμεσα τη γονιμότητα, οδηγώντας σε συμπεριφορές που δεν τη βοηθούν (κάπνισμα, αύξηση βάρους). Η ψυχολογική υποστήριξη βοηθάει κυρίως το ζευγάρι να ζήσει καλύτερα την προσπάθεια· πρόσφατες μελέτες δείχνουν επίσης μικρή αλλά υπαρκτή βελτίωση στα ποσοστά εγκυμοσύνης από παρεμβάσεις τύπου CBT ή mind-body.

Πόσο μετράει η ηλικία;

Η ηλικία της γυναίκας είναι σήμερα ο πιο σημαντικός παράγοντας πρόγνωσης σε κάθε θεραπεία υπογονιμότητας — και η μόνη αιτία που δεν αντιστρέφεται. Μετά την ηλικία των 35 ετών, η γονιμότητα μειώνεται σταθερά· μετά την ηλικία των 40 ετών, μειώνεται απότομα. Όταν η γυναίκα πλησιάζει ή έχει περάσει τα 38, ακόμα και αν υπάρχει αιτία που σε νεότερη ηλικία θα μπορούσε να αντιμετωπιστεί συντηρητικά, η εξωσωματική γονιμοποίηση γίνεται πιο προφανής επιλογή — κυρίως γιατί ο χρόνος δεν είναι σύμμαχος.

Η εξωσωματική δεν είναι η μόνη απάντηση στην υπογονιμότητα. Οι περισσότερες αιτίες έχουν απλούστερες λύσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε φυσιολογική σύλληψη — αρκεί να μη μας προλάβει ο χρόνος.