Παρένθετη μητρότητα στην Ελλάδα: πλαίσιο και προϋποθέσεις

Η Ελλάδα είναι μία από τις λίγες ευρωπαϊκές χώρες με σαφές νομικό πλαίσιο για την παρένθετη (αλτρουιστική) μητρότητα, το οποίο υπάρχει από το 2002. Πρόκειται για μια απαιτητική διαδικασία που προϋποθέτει ιατρική ένδειξη και προηγούμενη δικαστική άδεια.

Το πλαίσιο στηρίζεται στον Αστικό Κώδικα (άρθρα που εισήχθησαν με τον νόμο 3089/2002) και στον νόμο 3305/2005, με μετέπειτα τροποποιήσεις — μεταξύ αυτών, σημαντικές αλλαγές το 2025. Επειδή η νομοθεσία εξελίσσεται ταχύτατα σε αυτό το πεδίο, τα ακριβή στοιχεία πρέπει οπωσδήποτε να επιβεβαιώνονται με εξειδικευμένο νομικό.

Τι είδους παρένθετη μητρότητα επιτρέπεται;

Επιτρέπεται μόνο η αλτρουιστική (μη εμπορική) και κυοφορική παρένθετη μητρότητα. «Κυοφορική» σημαίνει ότι η παρένθετη κυοφόρος δεν συνεισφέρει τα δικά της ωάρια· το έμβρυο δημιουργείται από το γενετικό υλικό των εντολέων ή/και δοτών.

«Αλτρουιστική» σημαίνει ότι απαγορεύεται οποιοδήποτε οικονομικό αντάλλαγμα προς την κυοφόρο. Επιτρέπεται μόνο η κάλυψη συγκεκριμένων δαπανών (π.χ. εξόδων της εγκυμοσύνης και του τοκετού, αποζημίωσης για απώλεια εισοδήματος λόγω αποχής από την εργασία).

Χρειάζεται δικαστική άδεια πριν τη διαδικασία;

Ναι — και αυτό είναι το πιο κρίσιμο σημείο. Απαιτείται προηγούμενη δικαστική άδεια πριν από τη μεταφορά του εμβρύου. Το δικαστήριο εξετάζει τη γραπτή συμφωνία, την ιατρική ένδειξη και τον αλτρουιστικό χαρακτήρα της συμφωνίας.

Η άδεια δεν χορηγείται για κοινωνικούς λόγους, παρά μόνο όταν αποδεικνύεται ιατρική αδυναμία της εντολέως να κυοφορήσει. Χωρίς προηγούμενη δικαστική έγκριση, η διαδικασία δεν είναι νόμιμη.

Ποιες είναι οι ιατρικές προϋποθέσεις;

Η εντολέας πρέπει να αποδείξει ιατρική αδυναμία να κυοφορήσει —για παράδειγμα, απουσία ή σοβαρή ανωμαλία της μήτρας, ή κατάσταση υγείας που καθιστά την εγκυμοσύνη επικίνδυνη. Απαιτούνται σχετικές ιατρικές βεβαιώσεις.

Ισχύει επίσης ηλικιακό όριο για την εντολέα, στο πλαίσιο των ορίων της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής (με τον νόμο 4958/2022 έως τα 54 έτη). Η κυοφόρος υποβάλλεται σε ιατρικό και ψυχολογικό έλεγχο καταλληλότητας.

Τι άλλαξε με τις τροποποιήσεις του 2025;

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, το 2025 εισήχθησαν σημαντικές αλλαγές (αναφέρεται ο νόμος 5197/2025): θεσπίστηκε απαίτηση νόμιμης διαμονής στην Ελλάδα τόσο για την εντολέα όσο και για την κυοφόρο, ώστε το δικαστήριο να εγκρίνει τη διαδικασία. Έτσι, οι διεθνείς εντολείς δεν μπορούν πλέον να προσφεύγουν στα ελληνικά δικαστήρια χωρίς νόμιμη διαμονή.

Αναφέρεται επίσης ότι διευκρινίστηκε πως η αδυναμία κυοφορίας λόγω φύλου δεν συνιστά ιατρική ένδειξη, αποκλείοντας μόνους άνδρες και ομόφυλα ανδρικά ζευγάρια. Οι αλλαγές αυτές είναι πρόσφατες και αμφιλεγόμενες· επιβεβαιώστε οπωσδήποτε το ισχύον καθεστώς με εξειδικευμένο νομικό.

Ποιος είναι νομικά γονέας του παιδιού;

Με βάση τη δικαστική άδεια και το πλαίσιο του Αστικού Κώδικα, νομική μητέρα τεκμαίρεται η εντολέας και όχι η κυοφόρος. Αυτό είναι ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα του ελληνικού πλαισίου, καθώς παρέχει νομική ασφάλεια για τη γονεϊκή σχέση.

Οι ακριβείς διαδικαστικές λεπτομέρειες (π.χ. πότε καθίσταται οριστική η δικαστική απόφαση) ενδέχεται να έχουν μεταβληθεί με τις πρόσφατες τροποποιήσεις. Καθώς πρόκειται για ζήτημα καθοριστικό, πρέπει να επιβεβαιώνεται με νομικό πριν την έναρξη.

Ποια βήματα πρέπει να προσέξετε;

Πρακτικά, η διαδρομή περιλαμβάνει: ιατρική τεκμηρίωση της ένδειξης, εύρεση και έλεγχο κατάλληλης κυοφόρου, σύναψη έγγραφης αλτρουιστικής συμφωνίας, υποβολή αίτησης και λήψη προηγούμενης δικαστικής άδειας, και μόνο κατόπιν την εμβρυομεταφορά.

Λόγω της νομικής πολυπλοκότητας και των πρόσφατων αλλαγών (ιδίως στη διαμονή και στα κριτήρια πρόσβασης), η συνεργασία με εξειδικευμένο δικηγόρο από την αρχή είναι απαραίτητη. Μη ξεκινήσετε καμία ιατρική ενέργεια πριν εξασφαλιστεί η δικαστική άδεια.

Σύνοψη

Στην Ελλάδα επιτρέπεται μόνο η αλτρουιστική, κυοφορική παρένθετη μητρότητα, με ιατρική ένδειξη (αποδεδειγμένη αδυναμία της εντολέως να κυοφορήσει) και υποχρεωτική προηγούμενη δικαστική άδεια πριν την εμβρυομεταφορά. Νομική μητέρα τεκμαίρεται η εντολέας. Το 2025 αναφέρονται σημαντικές αλλαγές (νόμος 5197/2025): απαίτηση νόμιμης διαμονής στην Ελλάδα για εντολέα και κυοφόρο και αποκλεισμός μόνων ανδρών/ανδρικών ομόφυλων ζευγαριών. Πρόκειται για πρόσφατο και ρευστό πεδίο· επιβεβαιώστε οπωσδήποτε το ισχύον καθεστώς με εξειδικευμένο νομικό πριν από κάθε ενέργεια.

Πηγές: Αστικός Κώδικας, άρθρα που εισήχθησαν με τον Ν. 3089/2002 (παρένθετη μητρότητα)· Ν. 3305/2005· Ν. 5197/2025 (άρθρο 46, Μάιος 2025 — απαίτηση νόμιμης διαμονής και κριτήρια πρόσβασης)· Εθνική Αρχή Ιατρικώς Υποβοηθούμενης Αναπαραγωγής. Η νομοθεσία μεταβάλλεται· επιβεβαιώστε τα ισχύοντα για την περίπτωσή σας με εξειδικευμένο νομικό.

⚕ Ιατρικά αξιολογημένο από Καθ. Στρατή Κολυμπιανάκη · Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης Α.Μ. 16340

ΆΡΘΡΟ 34 · ΔΩΡΕΆ ΓΑΜΕΤΏΝ & ΝΟΜΟΘΕΣΊΑ