Διατήρηση γονιμότητας πριν από ογκολογική θεραπεία

Η διάγνωση καρκίνου σε νεαρή ηλικία φέρνει πολλά επείγοντα ερωτήματα. Ένα από αυτά, που συχνά δεν συζητείται εγκαίρως, είναι η γονιμότητα: αρκετές θεραπείες του καρκίνου — χημειοθεραπεία, ακτινοβολία, ορισμένες χειρουργικές επεμβάσεις — μπορεί να βλάψουν μόνιμα την ικανότητα τεκνοποίησης.

Η καλή είδηση είναι ότι σήμερα υπάρχουν αποτελεσματικές μέθοδοι διατήρησης της γονιμότητας. Το κρίσιμο στοιχείο είναι ο χρόνος: η συζήτηση και η παραπομπή πρέπει να γίνονται επειγόντως, ιδανικά πριν ξεκινήσει η ογκολογική θεραπεία.

Γιατί η ογκολογική θεραπεία επηρεάζει τη γονιμότητα;

Πολλά χημειοθεραπευτικά φάρμακα, ιδίως οι λεγόμενοι αλκυλιωτικοί παράγοντες, είναι τοξικά για τις ωοθήκες και τους όρχεις. Μπορούν να μειώσουν ή να εξαντλήσουν το απόθεμα των ωαρίων ή να διαταράξουν την παραγωγή σπέρματος. Η ακτινοβολία στην περιοχή της πυέλου ή στον εγκέφαλο (που ρυθμίζει τις ορμόνες) έχει παρόμοιες επιπτώσεις.

Ο βαθμός της βλάβης εξαρτάται από το είδος και τη δόση της θεραπείας, καθώς και από την ηλικία. Επειδή είναι δύσκολο να προβλεφθεί με ακρίβεια ποιος θα επηρεαστεί, η διατήρηση της γονιμότητας πρέπει να συζητείται με κάθε ασθενή αναπαραγωγικής ηλικίας.

Γιατί είναι τόσο σημαντικός ο χρόνος;

Ορισμένες μέθοδοι, όπως η κατάψυξη ωαρίων ή εμβρύων, απαιτούν μια περίοδο ωοθηκικής διέγερσης δύο έως τριών περίπου εβδομάδων. Γι’ αυτό η παραπομπή σε ειδικό αναπαραγωγής πρέπει να γίνεται επειγόντως, μόλις τεθεί η διάγνωση και πριν αρχίσει η γονιμοτοξική θεραπεία.

Οι σύγχρονες τεχνικές «τυχαίας έναρξης» (random start) επιτρέπουν την έναρξη της διέγερσης σε οποιαδήποτε φάση του κύκλου, ώστε να μη χάνεται πολύτιμος χρόνος. Ακόμη και έτσι, καλή συνεργασία ογκολόγου και ειδικού γονιμότητας είναι απαραίτητη.

Ποιες είναι οι επιλογές για τις γυναίκες;

Η πιο τεκμηριωμένη μέθοδος είναι η κατάψυξη ώριμων ωαρίων ή εμβρύων (μετά από ωοθηκική διέγερση και ωοληψία). Η κατάψυξη εμβρύων προϋποθέτει σπέρμα συντρόφου ή δότη, ενώ η κατάψυξη ωαρίων δίνει μεγαλύτερη αυτονομία στη γυναίκα.

Μια τρίτη επιλογή είναι η κατάψυξη ωοθηκικού ιστού, που δεν απαιτεί διέγερση ούτε καθυστέρηση και είναι η μόνη δυνατότητα για προεφηβικά κορίτσια. Ανάλογα με το είδος του καρκίνου, μπορεί επίσης να εξεταστεί η χειρουργική μετατόπιση των ωοθηκών εκτός του πεδίου ακτινοβολίας.

Ποιες είναι οι επιλογές για τους άνδρες;

Για τους άνδρες, η διατήρηση της γονιμότητας είναι απλούστερη και ταχύτατη: η κατάψυξη σπέρματος πριν την έναρξη της θεραπείας. Είναι μια αποτελεσματική, μη επεμβατική μέθοδος που δεν καθυστερεί την ογκολογική θεραπεία.

Σε εφήβους ή άνδρες που δεν μπορούν να δώσουν δείγμα, ή σε ορισμένες μορφές αζωοσπερμίας, μπορεί να εξεταστεί η χειρουργική λήψη σπέρματος από τον όρχι. Για τα προεφηβικά αγόρια, η κατάψυξη ορχικού ιστού παραμένει ακόμη πειραματική.

Τι είναι οι αγωνιστές GnRH κατά τη χημειοθεραπεία;

Οι αγωνιστές της εκλυτικής ορμόνης των γοναδοτροπινών (GnRH agonists) είναι ενέσιμα φάρμακα που «κοιμίζουν» προσωρινά τις ωοθήκες κατά τη διάρκεια της χημειοθεραπείας, με στόχο τη μερική προστασία τους. Μπορούν να προσφερθούν, ιδίως σε γυναίκες με καρκίνο του μαστού, ως συμπληρωματικό μέτρο.

Είναι σημαντικό όμως να τονιστεί ότι δεν αντικαθιστούν τις καθιερωμένες μεθόδους: δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται αντί της κατάψυξης ωαρίων, εμβρύων ή ωοθηκικού ιστού, αλλά μόνο ως πρόσθετη, όχι εξασφαλισμένη, δικλείδα προστασίας.

Είναι ασφαλής η διατήρηση γονιμότητας για την ασθενή με καρκίνο;

Στη μεγάλη πλειονότητα των περιπτώσεων, ναι. Η ωοθηκική διέγερση μπορεί να προσαρμοστεί ώστε να είναι ασφαλής ακόμη και σε ορμονοεξαρτώμενους καρκίνους, όπως ο καρκίνος του μαστού, με τη χρήση ειδικών πρωτοκόλλων. Η διαδικασία σχεδιάζεται πάντα σε στενή συνεργασία με τον ογκολόγο.

Η απόφαση εξατομικεύεται με βάση το είδος και το στάδιο του καρκίνου, τον διαθέσιμο χρόνο και τις επιθυμίες της ασθενούς. Ο στόχος είναι διπλός: να μην καθυστερήσει η θεραπεία του καρκίνου και ταυτόχρονα να προστατευθεί, όπου είναι εφικτό, η δυνατότητα μελλοντικής τεκνοποίησης.

Σύνοψη

Πολλές ογκολογικές θεραπείες μπορούν να βλάψουν μόνιμα τη γονιμότητα, γι’ αυτό η παραπομπή σε ειδικό αναπαραγωγής πρέπει να γίνεται επειγόντως, πριν την έναρξή τους. Για τις γυναίκες, οι κύριες επιλογές είναι η κατάψυξη ωαρίων ή εμβρύων και η κατάψυξη ωοθηκικού ιστού· οι αγωνιστές GnRH προσφέρονται ως συμπληρωματικό, όχι εναλλακτικό μέτρο. Για τους άνδρες, η κατάψυξη σπέρματος είναι απλή και αποτελεσματική. Με σωστό σχεδιασμό και συνεργασία ογκολόγου και ειδικού γονιμότητας, η διατήρηση της γονιμότητας είναι ασφαλής και δεν καθυστερεί τη θεραπεία του καρκίνου.

Πηγές: ESHRE, «Female fertility preservation» (κατευθυντήρια οδηγία)· ASRM Practice Committee, «Fertility preservation in patients undergoing gonadotoxic therapy or gonadectomy» (Committee opinion).

⚕ Ιατρικά αξιολογημένο από Καθ. Στρατή Κολυμπιανάκη · Ιατρικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης Α.Μ. 16340

ΆΡΘΡΟ 28 · ΔΙΑΤΉΡΗΣΗ ΓΟΝΙΜΌΤΗΤΑΣ